Alternatif Uyuşmazlık Çözümü - Mustafa Serdar Özbek
Günümüzün çok yönlü ve karmaşık hukukî ilişkilerinde, sayısı giderek artan anlaşmazlık ve uyuşmazlıkların dava dışında dostane yöntemlerle çözümünü yaygınlaştırmak, adalet sisteminin işleyişinde etkinliği artırmak, adalete erişimi kolaylaştırmak, uyuşmazlık çözüm süreci sonunda kişilerin daha tatminkâr sonuçlar elde etmesini sağlamak ve hepsinden önemlisi içtimaî sulhü (sosyal barışı) tesis etmek amacıyla geliştirilen alternatif uyuşmazlık çözümü, dünyanın pek çok ülkesinde farklı şekillerde ve kapsamda uygulanmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Avustralya gibi Anglo-Amerikan hukuk sistemini uygulayan ülkelerden doğan ve yayılan alternatif uyuşmazlık çözümü, Kıt’a Avrupası hukuk sisteminde de önemli bir gelişme kaydetmiş ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin çok sayıda tavsiye kararına konu olarak özel bir çalışma alanı haline gelmiştir.
Alternatif uyuşmazlık çözümü, Türk hukuk sisteminde yeterince uygulanmamaktadır. Ancak alternatif uyuşmazlık çözümü, özel hukukun bütün alanları başta olmak üzere aile hukuku, ceza hukuku ve idare hukukunda daha geniş bir uygulamaya sahip kılınmalı ve desteklenmelidir. Alternatif uyuşmazlık çözümünün gelişmesi sadece gerekli yasal değişikliklerin yapılmasına değil; fakat aynı zamanda, toplumda ve hukukçularda bir “kültür değişimine” bağlıdır. Uzlaşma kültürü geliştikçe, müzakere ve arabuluculuk hünerleri öğrenildikçe alternatif uyuşmazlık çözümünün uygulaması yaygınlaşacaktır. Ülkemizde alternatif uyuşmazlık çözüm usûllerinin, kişiler arasında gelişmesi yanında, alternatif uyuşmazlık çözüm hizmeti sunan merkez ve kuruluşların kurulması ve mahkeme bağlantılı alternatif uyuşmazlık çözüm usûllerinin uygulanması yönünde büyük bir beklenti vardır. Bu çalışma, alternatif uyuşmazlık çözümünü Türk hukukçularına tanıtmak ve bu alandaki diğer çalışmaları teşvik etmek amacıyla yapılmıştır.
Kitabın birinci baskısının yapıldığı 2004 yılından bu yana geçen sürede, gerek mukayeseli hukukta gerek ülkemizde, alternatif uyuşmazlık çözümü konusunda önemli gelişmeler olmuştur. 24 Mayıs 2008 tarihli Avrupa Birliği Resmî Gazetesinde yayımlanarak yürürlüğe giren Arabuluculuk Yönergesi (2008/52/EC) ile, arabuluculuk Avrupa Birliği müktesebatına girmiştir. Arabuluculuk Yönergesiyle Üye Devletlerin, üç yıl içinde iç hukuklarını Yönergeyle uyumlaştırmaları öngörülmüştür. ADR Kuzey Amerika ve Avrupa’daki hızlı gelişimini sürdürürken, ülkemizde de hem doktrin hem uygulamacıların konuya olan ilgisi artmış, bu alandaki yayınlar çoğalmış, mevzuatta konuyla ilgili yeni düzenlemeler kabul edilmiş ve kanun taslakları hazırlanmıştır. Bu çerçevede Ceza Muhakemesi Kanununda ceza arabuluculuğu konusunda kapsamlı değişiklikler yapılmış, Genel İdarî Usûl Kanunu Taslağında alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına yer verilmiş, Hukuk Muhakemeleri Kanununda sulh ve arabuluculuk birlikte düzenlenmiş, Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve Yönetmeliği yürürlüğe koyulmuş ve Adalet Bakanlığı tarafından hazırlanan Yargı Reformu Stratejisinde, yargı alanında yapılması düşünülen reform çalışmaları arasında, “Uyuşmazlıkları Önleyici Nitelikteki Tedbirlerin Etkin Hale Getirilmesi ve Alternatif Çözüm Yolları Geliştirilmesi” özel olarak öngörülmüştür. Nihayet, Türk adalet sisteminde adalet hizmetlerinde etkinliğin sağlanmasında önemli bir referans kaynağı olan, T.C. Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan 10. Kalkınma Plânı (2014-2018), Adalet Hizmetlerinde Etkinlik Özel İhtisas Komisyonu Raporunda, Türkiye Cumhuriyeti Devletinin adalet sistemine ilişkin 100. yıl (2023) vizyonu ortaya koyulmuş ve bu vizyonda, hukuk, ceza ve idarî yargılama usûlünde mahkeme bağlantılı alternatif uyuşmazlık çözüm yollarının geliştirilmesi yönünde ufuk açıcı görüşlere yer verilmiştir.
Bu gelişmeler yanında uygulamada, hukukçuların müzakere ve arabuluculuk hünerlerinin geliştirilmesi amacıyla yapılan meslek içi eğitimlerin yaygınlaşması ve arabuluculuğun, gerek lisans gerek yüksek lisans eğitiminde seçimlik ders olarak bazı hukuk fakültelerinin müfredatlarına girmesi, hukukumuzda konuya olan ilginin arttığının sevindirici bir göstergesidir. (Giriş'ten)
***
Toplumsal yaşamı oluşturan kişiler arasında uyuşmazlık çıkmaması, bugün için bir hayaldir. İleriye dönük yakın zamanda da bunun tersine bir sonuca varılabileceğini ümit etmek aşırı iyimserlik olur. Çünkü uyuşmazlık çıkarma ve kendisinin haklı olduğuna inanması olgusu, insanın doğasında vardır ve bu doğayı değiştirmek en azından şimdilik olanaksız gibi görünmektedir.
Buna karşılık, çıkmış olan uyuşmazlıkların tarafları ve toplumu tatmin eder şekilde maddi gerçekliğe uygun, doğru, adaletli bir biçimde sonuçlandırılması ve sonuca olabildiğince çabuk, basit yöntemler uygulanarak ve ucuz şekilde varılabilmesi insanoğlunun elindedir. Aslında bu söylenenler, hukukun ve onun bir parçası olan yargılama hukukunun amaçlarındadır.
Bugün bilebildiğimiz bütün ülkelerde, adaletin geç işlediğinden yakınılmakta ve bunun nasıl çözülebileceği üzerinde çalışmalar yapılmaktadır. Çünkü, mahkemelerin önündeki dava sayıları arzu edilmeyecek kadar çoktur ve uyuşmazlık çözümü ile görevlendirilen yargıçların sayısı yeterli değildir.
Diğer taraftan hukuki ilişkilerin her geçen gün gelişmesi ve yeni yeni hukuk konularının ortaya çıkması, uyuşmazlıkların daha da karmaşıklaşmasına ve yeni uzmanlık mahkemelerinin kurulmasına neden olmaktadır. Keza, milli mahkemeler yanında, örneğin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gibi uluslarüstü yargı mercilerinin ortaya çıkışı ve milli mahkemelerin kararlarını etkilemeye başlaması da düne kadar düşünülemeyecek olan başka gelişmelerdendir. İnsanoğlu var olduğu sürece değişimler durmayacak ve insanoğlu kendisine lâyık olduğuna inandığı en iyinin peşinde koşup duracaktır.
Uyuşmazlık çözümü ve bu arada mahkemelerin iş yükünün azaltılması bakımından çeşitli ülkelerde uzun zamandır yapılan arayışlar ve çalışmalar, bugün için somut bazı sonuçlara ulaşmıştır. Bunlar, genellikle "alternatif uyuşmazlık çözümü (alternative dispute resolution)" (ADR) başlığı altında toplanmaktadır.
Önceleri Amerika Birleşik Devletlerinde başlayan ve zaman içerisinde Dünyanın pekçok ülkesinde olumlu tepkilerle benimsenip uzak doğu ülkelerinde gittikçe yaygınlaşan, şimdilerde Kara Avrupasını da etkisi altına alan ve yasal düzenlemelere kavuşan "alternatif uyuşmazlık çözümü"nün pek çok görüntüsü vardır: Tahkim, uzlaştırma kurulları, uzlaşma, arabuluculuk, kısa yargılama vb.
Ülkemiz de bu gelişmelerden nasibini almaktadır. Tahkim yargılaması ülkemizde gittikçe yaygınlaşmakta, tüketici tahkim heyetleri-nin görev alanı derinleşmekte, avukatlar Avukatlık Kanununa yeni giren "uzlaşma sağlama" yetkilerini giderek daha çok kullanmakta ve mahkemelerin iş yükünü azaltıcı çözümler üzerinde çalışılmaktadır.
Alternatif uyuşmazlık çözümü, yeni bir kurumdur veya kurumlar bütünüdür ve zaman içerisinde daha da yerleşecektir. Bilindiği üzere, yeni kabul edilen kurumlar, yerleşebilmek için zamana muhtaçtırlar. Bu konuda alışkanlıklara, deneyimlere, eğitime ve deyiş yerinde ise yeni kültür oluşumuna ihtiyaç vardır. Oluşacak olan yeni kültürün, "alternatif uyuşmazlık çözümü"nde yeni boyutlar çıkaracağından kuşku edilmemek gerekir.
Kitapta özel olarak arabuluculuk yanında, genel olarak "alternatif uyuşmazlık çözümü" kavramı ve bu kurumun Dünya'da geçirmekte olduğu gelişim, konuyla ilgili tüm temel kaynaklar değerlendirilerek verilmiştir. (3. Baskının Önsözün'den)
Kitap, yeni baskısında tümüyle gözden geçirilerek, güncellenmiş ve genişletilmiştir. Kitapta, “mahkeme dışı alternatif uyuşmazlık çözümü” yanında, alternatif uyuşmazlık çözümünün kurumsallaşmasında büyük önemi olan “mahkeme bağlantılı alternatif uyuşmazlık çözümü”ne de ayrı bir bölüm olarak yer verilmiştir. Mahkeme bağlantılı alternatif uyuşmazlık çözümünün başarıyla uygulanabilmesi için, hukuk yargılama usûlü kurallarıyla doğru bir şekilde bağdaştırılması şarttır. Bu bölümle, Amerikan medenî yargılama hukukundan hareketle, mahkeme bağlantılı alternatif uyuşmazlık çözümünün esaslarının yerleşmesine; böylece ülkemizde, alternatif uyuşmazlık çözümünün mahkemeler eliyle gelişmesine katkıda bulunmak amaçlanmıştır.
Kitapta yeralan konu başlıkları
- Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolu Olarak Tahkim
- Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolu Olarak Arabuluculuk
- Aile uyuşmazlıklarının çözümünde sulh ve arabuluculuk
- İş Uyuşmazlıklarının Çözümünde Arabuluculuk
- İdare hukukunda Alternatif Uyuşmazlık çözüm yolları
- Tüketici Hukukunda Alternatif Uyuşmazlık çözüm yolları
- Borsa Uyuşmazlıklarında Alternatif Uyuşmazlık Çözüm yollar
- Spor Hukukunda Alternatif Uyuşmazlık Çözümü
- Sigortacılık Hukukuna Göre Sigorta Sözleşmelerinden Doğan Uyuşmazlıkların Çözümünde Tahkim
- Avukatlık Kanununa Göre Arabuluculuk ve Müzakere
- Ceza Muhakemesi Hukukunda Uzlaştırma
